Кои бесплатни скрининзи за рак постојат во Црна Гора и кој се повикува? Црна Гора спроведува три организирани програми за рано откривање рак: скрининг за рак на дебелото црево за мажи и жени од 50 до 74 години, скрининг за рак на грлото на матката за жени од 30 до 54 години и скрининг за рак на дојката за жени од 50 до 69 години. Програмите ги координира Институтот за јавно здравје, а ги спроведуваат домовите на здравјето и Клиничкиот центар. Тестовите за скрининг, дополнителните прегледи и лекувањето во рамките на програмите се бесплатни за учесниците. Поканата доаѓа по телефон од тимот на вашиот избран лекар или избран гинеколог. Сепак, не секој добива повик: во 2025 на скрининг за рак на грлото на матката беа поканети само 9.111 од 94.691 жени што имаат право, па жена од 30 до 54 години може сама да се пријави кај медицинска сестра во својот дом на здравјето.
Овој водич објаснува кои три програми постојат, како функционира секоја од нив, што значи позитивен резултат и што да правите ако не стигне покана. Овој водич е корисен ако живеете во Црна Гора и сте на возраст за која е предвиден некој од скрининзите.
Кои програми за скрининг постојат?
| Програма | Кој | Тест | Колку често | Каде |
| дебело црево | мажи и жени од 50 до 74 години | тест за скриена крв во столицата (iFOBT) | на секои две години | избран лекар во домот на здравјето; колоноскопија во Клиничкиот центар и Општата болница Бијело Поље |
| грло на матката | жени од 30 до 54 години | HPV-тест од брис на грлото на матката | на секои пет години по негативен резултат | избран гинеколог во домот на здравјето; анализа во Институтот за јавно здравје |
| дојка | жени од 50 до 69 години | дигитална мамографија | на секои две години | Центарот за скрининг-мамографија на Клиничкиот центар; засега Подгорица, Даниловград, Цетиње и Колашин |
- Скринингот е за луѓе без симптоми. Ако имате тегоби, не чекајте покана, туку одете кај избраниот лекар.
Како функционира скринингот за рак на дебелото црево?
- Тимот на вашиот избран лекар за возрасни ве повикува, а во ординацијата пополнувате прашалник за здравјето и факторите на ризик.
- Добивате бесплатен прибор за земање примерок од столица со упатство. Тестот го правите дома, без посебна исхрана, а потребен е само еден примерок.
- Примерокот му го предавате на избраниот лекар идеално истиот ден, а најдоцна во рок од 24 часа, и дотогаш го чувате на ладно место.
- Резултатот го добивате најдоцна за две недели. По негативен резултат следната покана доаѓа за две години.
- Позитивен тест не значи дека имате рак: крв во столицата можат да предизвикаат и полипи, воспаление или хемороиди. Избраниот лекар ви дава термин и упат за колоноскопија и упатство за подготовка.
- Колоноскопијата трае во просек околу 30 минути, се прави под седација, а полипите може да се отстранат за време на истиот преглед.
- Не сте вклучени во скринингот ако сте имале колоноскопија во последните пет години, се лекувате од рак на дебелото црево, улцерозен колитис или Кронова болест или сте во посебна програма за следење.
Како функционира скринингот за рак на грлото на матката?
- Програмата се спроведува на национално ниво од февруари 2018 и е бесплатна за сите жени осигурени во Фондот за здравствено осигурување.
- Тимот на вашиот избран гинеколог ве повикува и закажува посебен термин, одвоен од редовните гинеколошки прегледи.
- Прегледот го закажувате во кое било време меѓу две менструации, најмалку три дена по завршувањето на крварењето, а два дена пред тоа избегнувате сексуални односи и вагинална терапија.
- Гинекологот зема брис, што е брзо и безболно, а примерокот се анализира во Институтот за јавно здравје.
- По негативен HPV-тест следниот тест е за пет години. По позитивен резултат од истиот примерок во Клиничкиот центар се прави течно-базиран Пап-тест (LBC), а ако и тој е позитивен, гинекологот ве поканува на колпоскопија и, по потреба, биопсија.
- Бремените жени не учествуваат во програмата, но можат да се вклучат по породувањето. И жените вакцинирани против HPV треба да одат на скрининг.
Како функционира скринингот за рак на дојката?
- Програмата постои од декември 2015 и засега ги опфаќа Подгорица, Даниловград, Цетиње и Колашин, со цел да се прошири на целата земја.
- Жените од 50 до 69 години ги повикува тимот на нивниот избран лекар за возрасни.
- Мамографијата се прави на дигитален мамограф во Центарот за скрининг-мамографија на Клиничкиот центар и трае од 10 до 15 минути.
- Двајца радиолози независно ја читаат секоја снимка, а резултатот електронски стигнува до вашиот избран лекар.
- Резултатите BIRADS 4a, 4b или 5 значат упат на дополнителни испитувања како ултразвук, томосинтеза или биопсија. По негативен резултат следната покана доаѓа за две години.
Што ако не стигне покана?
- Според податоците на Институтот за јавно здравје, во 2025 на скрининг за рак на грлото на матката беа поканети 9.111 од 94.691 жени што имаат право, тестирани беа 7.034, а HPV беше откриен во 872 примероци.
- Ако имате од 30 до 54 години, а не сте поканети на скрининг за рак на грлото на матката, обратете се до медицинска сестра во вашиот дом на здравјето или до тимот на вашиот избран гинеколог.
- За скринингот на дебелото црево и дојката прашајте го тимот на вашиот избран лекар дали сте на списокот за покани.
- Проверете дали вашиот дом на здравјето го има вашиот точен телефонски број, затоа што поканата доаѓа по телефон.
Како да го изберете лекарот што ве поканува на скрининг објаснуваме во водичот за избраниот лекар и eZdravlje, а вакцината против HPV за децата во водичот за вакцинацијата на децата. Кој е осигурен во Фондот објаснуваме во водичот за здравственото осигурување за странци, а упатувањето на лекување надвор од земјата во водичот за лекувањето во странство.
Често поставувани прашања
Дали скринингот за рак е бесплатен во Црна Гора? Да, Институтот за јавно здравје наведува дека тестовите за скрининг, дополнителните прегледи и лекувањето во рамките на програмите се бесплатни за учесниците.
Кој се повикува на скрининг за рак на дебелото црево? Мажи и жени од 50 до 74 години без симптоми, на секои две години.
Колку често се прави HPV-тестот? По негативен резултат HPV-тестот се повторува за пет години.
Може ли да направам скрининг за рак на грлото на матката без покана? Да, жена од 30 до 54 години може сама да се обрати до медицинска сестра во својот дом на здравјето.
Каде се прави скрининг-мамографија? Во Центарот за скрининг-мамографија на Клиничкиот центар, а програмата засега ги опфаќа Подгорица, Даниловград, Цетиње и Колашин.
Дали позитивен тест значи рак? Не, позитивен тест значи дека се потребни дополнителни прегледи, како колоноскопија, LBC-тест или колпоскопија.
Извори
Програмите, целните групи, тестовите, циклусите и установите се опишани на страницата на Одделението за скрининзи на Институтот за јавно здравје, подготовката, повторувањето на HPV-тестот и пријавувањето без покана во прашањата и одговорите на Институтот за скринингот на грлото на матката од јануари 2026, а тестот на столицата, рокот за примерокот и исклучоците во брошурата за скринингот за рак на дебелото црево. Податоците на Институтот за 2025 ги објави дневниот весник Dan на 3 јули 2026 (страниците се на црногорски). Информациите се проверени на 28 септември 2026. Fijaka е платформа за огласи; овој текст не е медицински совет.